Vừa qua, VQG Phong Nha – Kẻ Bàng đã chính thức công bố việc ghi nhận bổ sung một loài thực vật vô cùng kỳ lạ và quý hiếm có tên là Địa nhãn Himalaya, thường được người dân gọi nôm na là Hoa kỹ sinh với danh pháp khoa học là Sapria himalayana. Sự xuất hiện của loài thực vật "kén chọn" này giữa chốn thâm u của đại ngàn tiếp tục khẳng định giá trị đa dạng sinh học to lớn và nguyên sơ của Di sản Thiên nhiên Thế giới.

Trong quá trình tuần tra, nghiên cứu và bảo vệ rừng, lực lượng chuyên trách của Vườn quốc gia đã phát hiện sự hiện diện của loài Sapria himalayana. Việc ghi nhận bổ sung loài thực vật mới này nằm trong bối cảnh ban quản lý đang tích cực đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, đánh giá tài nguyên thiên nhiên nhằm phục vụ cho mục tiêu bảo tồn và phát triển du lịch sinh thái bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là một phát hiện mang ý nghĩa khoa học lớn, bổ sung một mảnh ghép cực kỳ quý giá vào danh lục thực vật vốn đã rất đồ sộ của VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.

Kỹ sinh ký sinh trên rễ cây chủ

Hoa kỹ sinh là họ hàng gần với loài hoa xác thối khổng lồ Rafflesia và sở hữu những đặc điểm tiến hóa kỳ dị bậc nhất trong thế giới thực vật. Đây là loài toàn ký sinh, nghĩa là chúng hoàn toàn không có rễ, thân, hay lá thực sự. Đáng kinh ngạc hơn, các nghiên cứu di truyền cho thấy chúng đã loại bỏ hoàn toàn hệ gen lục lạp, đồng nghĩa với việc mất đi khả năng tự quang hợp để tạo ra chất dinh dưỡng. Để sinh tồn, chúng phải sống nương nhờ hoàn toàn bằng cách cắm các giác mút rễ sâu vào bên trong thân và rễ của các loài dây leo, thường là các loài thuộc chi Nho rừng ẩn dưới lớp thảm mục của rừng nhiệt đới.

Suốt phần lớn vòng đời, cây ẩn mình hoàn toàn dưới lòng đất hoặc trong rễ cây chủ và chỉ lộ diện duy nhất khi ra hoa. Hoa Sapria himalayana có kích thước rất lớn với đường kính có thể lên tới 20cm, cánh hoa dày, mang sắc đỏ tươi hoặc đỏ tía rực rỡ lốm đốm các vệt vàng hoặc trắng. Khi nở rộ, bông hoa tỏa ra mùi hôi khó chịu giống như mùi thịt rữa để đánh lừa và thu hút các loài ruồi, nhặng đến giúp chúng thụ phấn. Chu kỳ nở hoa thường rất ngắn, chỉ kéo dài vài ngày trước khi tàn lụi và phân hủy thành một khối đen lẩn khuất vào lớp lá mục.

Loài thực vật kỳ bí này được nhà thực vật học William Griffith miêu tả khoa học lần đầu tiên vào năm 1844. Trên phạm vi toàn cầu, chúng phân bố hẹp ở một số khu vực rừng nhiệt đới ẩm, rừng rậm rạp tại vùng Đông Himalaya, Tây Tạng, Nam Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á bao gồm Myanmar, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia. Tại Việt Nam, trước khi được phát hiện tại vùng núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng, Địa nhãn Himalaya được xem là loài cực hiếm. Giới nghiên cứu thường chỉ bắt gặp chúng xuất hiện nhỏ lẻ ở một số khu vực đồi núi cao và rừng thường xanh nguyên sinh như vùng cao nguyên Lâm Viên ở Lâm Đồng hay quanh khu vực dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ.

Kỹ sinh mộc từ đất cây chủ

Theo các tài liệu khoa học và tổ chức quốc tế, Địa nhãn Himalaya hiện được xếp vào diện Nguy cấp về mặt bảo tồn tự nhiên. Loài này đang phải đối mặt với nguy cơ đe dọa cao bởi đặc tính sinh học sinh sản vô cùng hạn chế. Là loài hoa phân tính với hoa đực và hoa cái riêng biệt, lại nở trong thời gian cực ngắn và rải rác, nên xác suất để hoa đực và hoa cái nở cùng lúc, gần nhau cho côn trùng có thể thụ phấn chéo là rất thấp.

Thêm vào đó, chúng phụ thuộc sinh cảnh khắt khe, không thể tự sinh tồn mà nương nhờ hoàn toàn vào một số ít cây chủ dây leo, đặc biệt chỉ mọc ở những vùng rừng nguyên sinh rậm rạp nơi độ ẩm cao và lớp thảm mục chưa bị tác động. Bất kỳ sự xáo trộn nào của thảm rừng hay việc chặt phá cây chủ đều dẫn đến sự biến mất vĩnh viễn của loài này. Việc VQG Phong Nha – Kẻ Bàng ghi nhận loài Hoa kỹ sinh không chỉ là niềm vui của giới nghiên cứu mà còn đặt ra trọng trách lớn hơn trong việc bảo vệ nghiêm ngặt các phân khu, giữ gìn sinh cảnh hoang sơ để bảo tồn nguồn gen quý hiếm này cho muôn đời sau.

Phong Nha